Heilzaam verhalenmozaïek

In haar nieuwe roman De vrouw met de sleutel toont Vonne van der Meer ons een intieme blik op haar personages: vanaf de rand van het bed. Een voorecht dat we delen met de voorleesdame, Nettie. Zij is een vrouw van eind vijftig, die een nieuw 'baantje' uitprobeert. Ze leest verhalen voor bij mensen thuis, vlak voor het slapengaan.. Haar moederlijke gedachten kringelen om de mensen in de bedden, over wie ze van alles en nog wat te weten komt. Maar ook het eigen leven van de voorleesdame speelt een rol.

Vonne van der Meer is geen ingewikkeld schrijfster. Haar verhalen en romans zijn toegankelijk, helder geschreven, en gaan vaak over herkenbare emoties en ervaringen. Je krijgt soms zelfs de indruk dat je, lezend in haar roman, bezig bent met Libelle-gerelateerde thema's. Het gaat over gevoelens van verlegenheid, verliefdheid en verlangen, over lichamelijke ongemakken en koddige gewoontes.. Toch staat als een paal boven water dat haar werk - en ook deze nieuwe roman - het Libelle-niveau ver te boven gaat. Niet omdat zij allerlei theorie en filosofie te berde brengt, maar omdat ze op een intrigerende manier gewone en herkenbare menselijke ervaringen onder de loep neemt. De verhaallijnen in deze roman zijn stevig doortimmerd en de observaties zijn heel precies.

Netties nieuwe beroep is bijzonder: ze maakt eventjes deel uit van het leven van haar klanten, maar tegelijk staat ze er buiten. Dat geeft haar bij momenten een transcendent karakter: ze lijkt een beetje op een engel die verschijnt, iets moois doet, en snel weer verdwijnt. Herkenbaar voor de lezers van de elandtrilogie van Van der Meer: de wekstem die daarin figureert is ook verschijning die van uitenaf heilzame invloed uitoefent in het leven van de vakantiegangers. Net als in Eilandgasten (1999) wordt een deze roman een zelfmoord voorkomen. Maar de werkster van Eilandgasten wist niet wat zich allemaal afspeelde bij haar personages, terwijl Nettie zich erg betrokken weet - en soms zeer geschokt is - verliefd wordt of er de brui aan geeft. De persoon die zelfmoord wilde plegen, schreef zelfs een brief aan haar.

Dagboek

De roman is gegoten in de vorm van een dagboek. Gedurende ongeveer een jaar noteert Nettie haar ervaringen. Ook valt er een aantal verhalen te lezen, die een rol speelden aan de bedrand. Interessant zijn ook de notities van Nettie over het schrijfproces en over de techniek van verhalen. Nettie kiest zorgvuldig verhalen uit voor haar klanten, soms op hun verzoek. Ze blijkt iemand met visie op taal en verhaal. We lezen over Dostojevski, Thomas Rosenboom, Herman Heijermans en anderen. Schrijven wordt vooral een belangrijk thema rond de figuur van Renée, de enige jeugdige klant van Nettie. Deze teneur leeft in een gezin waarin aandacht en zorg lijken te ontbreken. Ze rekt zich terug in haar slaapkamer, al wekenlang. Niemand kan haar bereiken, maar Nettie raakt toch met Renée aan de praat. Over haar leven, maar ook over verhalen. Samen werken ze vervolgens aan een paar verhalen, waarbij Nettie tal van inzichten en vuistregels formuleert. Cruciaal is de beweging die hier plaatsvindt van binnen nar buiten: schrijverschap kan alleen gedijen als de eigen binnenwereld niet langer een afgesloten, verstikkende vluchtplek is. Renée stapt aan de hand van Nettie letterlijk de buitenwereld in - haar redding., - meent Nettie - maar ook komt zij voor de dag in de verhalen die ze schrijft over pijnlijke ervaringen: zij treedt aan het licht, ze komt tot aanzijn. Dit is een wezenlijk gebeuren in de schrijversfilosofie van Van der Meer, dat ook opduikt in haar andere romans. Verhalen tillen je op, geven perspectief, grond onder je voeten - leiden op de een of anere manier tot opstanding.

Die opstanding voltrekt zich ook bij de voorleesdame, die in moeilijke omstandigheden verkeert. Ze verloor kort geleden haar man. Door diens slordige omgang met geld, bleef zij achter met torenhoge schulden. Nu moet ze aan het werk, om te voorzien in haar levensonderhoud.. Haar voorleesproject is dus een vorm van overleven. tegelijk vindt zij gaandeweg een spoor naar geluk. Het vertellen van verhalen, voorlezen, aanhoren -dat alles tilt haar op. Het leven van Renée komt dus in beweging, maar ook dat van Nettie zelf. Die beweging ten goede is belangrijk in deze roman, zoal Nettie verwoordt met het oog op iemand die uit een diepe put moet krabbelen: 'Haar leven zal misschien niet van vandaag op morgen veranderen, maar het kan veranderen, zij kan veranderen.'

Zo valt er iets heilzaams waar te nemen in deze roman. De sleutel waarvan de titel gag maakt, op een manier die aan de Heilige Maria doet denken - de sleutel voor dat heilzame zit in de krcht van verbeelding, van verhalen. Die tillen ons op omdat ze iets tonen van een werkelijkheid die groter is dan wij. In aanleg heeft dit te maken met geloven, hoewel dat tamelijk impliciet blijft in deze roman.

Ook bijbelverhalen komen ter sprake, als beelden waarmee we onszelf dieper kunnen leren verstaan en als richtingwijzers naar verandering en hoop. De sfeer in deze roman heeft dus onmiskenbaar iets met religie te maken. Verandering en heling zijn verknoopt met geloven en ontvangen.
Het verhalenmozaïek uit deze roman laat zoen hoe.

Tjerk de Reus / Sneins Petiele 5 maart 2011